Đối với các thư viện truyền thống, sự bùng nổ Internet rõ ràng là đã đánh dấu một bước đột phá lớn về mặt công nghệ. Sự đột phá này đã làm cho các thư viện tăng cường sử dụng kỹ thuật số, tạo điều kiện đổi mới nhưng đồng thời cũng làm cho các nhà chuyên môn băn khoăn về việc tiếp tục các dịch vụ truyền thống.

Bài báo này trước tiên phân tích các khía cạnh công nghệ của sự đột phá này. Rồi đến sự tác động của nó đến các chức năng cơ bản của thư viện, cũng như lên sự phát triển các chức năng riêng của thư viện số và lên các chức năng đặc thù của các thư viện quốc gia. Cuối cùng bài báo giới thiệu các mô hình thư viện số.

Khái niệm thư viện số cho thấy "một hệ thống thông tin trong đó tất cả các nguồn thông tin đều có sẵn dưới dạng có thể xử lý được bằng máy tính và trong đó tất cả các chức năng bổ sung, lưu trữ, bảo quản, tìm kiếm, truy cập và hiện hình đều sử dụng kỹ thuật số".

Sự xuất hiện khái niệm này có liên quan trực tiếp tới sự bùng nổ Internet và với khả năng công nghệ xử lý và truy cập thông tin, do mạng này và Web mang lại. Khái niệm này đang được các chuyên gia thông tin học sử dụng để chỉ toàn bộ hệ thống dạng naỳ, bất kể có dựa trên một thư viện truyền thống hay không. Môi trường kỹ thuật Internet hiện nay thậm chí cho phép một số người coi toàn thể các nguồn của mạng một lúc nào đó như là một thư viện số ảo toàn cầu mà độc giả là toàn thể những người sử dụng mạng trên hành tinh và các công cụ tìm tin và sự hiện hình củaWeb bảo đảm các chức năng thư mục cho thư viện đó. Các chuyên gia này tự ý sử dụng thuật ngữ "thư viện", mà dường như đối với họ mang ý nghĩa tối thiểu về tổ chức và xử lý thông tin, thậm chí cái mà họ đặt tên như vậy không có được tất cả các chức năng mà thuật ngữ này bao quát.

Các thư viện truyền thống, về phần mình, đang tham gia vào phong trào lập ra một diện "thư viện số" mà ít nhiều cũng gần gũi với khái niệm này và ít nhiều được tích hợp vào tổ chức trước đây. Chúng tôi hạn chế vấn đề theo cách nhìn thứ hai về thư viện số, là thư viện thực sự được xây dựng trên cơ sở thư viện truyền thống, và có thể coi Internet và Web đã đánh dấu một bước đột phá mạnh mẽ về mặt công nghệ đối với thư viện này. Sự đột phá này kéo theo làn sóng thứ hai là việc các thư viện sử dụng kỹ thuật số, kế tiếp làn sóng tin học hoá thông tin thư mục và tin học hoá quản lý tài liệu cụ thể.

Giống như mọi sự đột phá mạnh mẽ về công nghệ, thư viện số vừa là cơ hội đặc biệt cho thư viện truyền thống đổi mới phục vụ người dùng tin, vừa là nguy cơ, mà giới chuyên môn có thể cảm nhận được rất rõ, là sự teo đi và biến mất các chức năng và các dịch vụ rất chuyên nghiệp và truyền thống mà thư viện đang thực hiện. Chúng ta sẽ nghiên cứu lần lượt sự đột phá củaInternet và Web đối với môi trường công nghệ trong đó có sự phát triển của thư viện số, kế tiếp là các giai đoạn phát triển khác nhau của các chức năng thư viện số. Một vài mô hình thư viện số sẽ cho phép chúng ta nghiên cứu các thực tế khác nhau có thể gặp dưới cái tên gọi này.

Liên tục và đột phá về công nghệ

Các thư viện và các trung tâm tư liệu luôn luôn quan tâm đến kỹ thuật và tìm giải pháp mạnh hơn mức độ trung bình của các công cụ tin học hiện hữu nói chung. Cho nên, khu vực này luôn luôn đi đầu trong lĩnh vực xử lý tri thức và đồng thời có xu hướng tập trung vào các vị trí mà khó khăn lắm mới có được, đảm bảo một mức độ dịch vụ có chất lượng cho một đối tượng phục vụ mục tiêu. Sự đột phá của công nghệ bao quanh mà Internet và đặc biệt hơn là Web, thể hiện, đang gây áp lực mạnh đối với sự tiến hoá của các hệ thống tin học và kỹ thuật xử lý thông tin. Chúng ta sẽ lần lượt nghiên cứu bốn mặt của quá trình công nghệ này, cũng như quá trình cải tiến của các thư viện nhằm thích nghi và tồn tại trong bối cảnh mới này.

Tin học hoá các thư viện và các cơ quan tư liệu

Tin học hoá các thư viện đă bắt đầu từ đầu những năm 70 bằng sự phát triển các hệ máy tính lớn tập trung hoá được sử dụng chung để tạo ra các mục lục thư viện nhằm phân phối các dữ liệu thư mục dưới dạng số. Kế tiếp là thập kỷ 80 đã chứng kiến sự ra đời của các hệ thống quản lý thư viện tích hợp cho phép xử lý cục bộ trong mỗi thư viện toàn bộ dây chuyền tư liệu truyền thống: theo dõi đơn đặt, đăng ký tài liệu, biên mục, xây dựng mục lục trực tuyến hay là OPAC cho bạn đọc và theo dõi việc cho mượn tài liệu. Quá trình tin học hoá này được thực hiện hầu như không tách rời với các truyền thống và các chuẩn đã định về mô tả và các công cụ thư mục, chủ yếu là nhờ Mô tả theo chuẩn quốc tế (ISBD) đã tiêu chuẩn hoá thực sự việc phân vùng các phiếu mục lục chuẩn bị chuyển thành khuôn khổ trao đổi các biểu ghi dạng số.

Các thư viện đã không chậm trễ trong việc làm chủ các công cụ tin học mặc dầu các công cụ này còn chưa đủ tinh vi để đáp ứng nhu cầu xử lý đặc biệt có liên quan đến vấn đề đa ngôn ngữ và đa chữ viết của tài liệu được xử lý.

Như vậy hoàn toàn tự nhiên họ đă phát triển các ứng dụng tin học riêng với trình độ của các nước Bắc Mỹ, sau đó là trình độ quốc tế, kèm theo thiết bị chuẩn chuyên biệt nhằm mục đích cho phép kết nối với nhau các ứng dụng này cũng như việc trao đổi chung các dữ liệu thư mục trên bình diện thế giới. Người ta đã thông qua và đưa vào ứng dụng các chuẩn quốc tế về khổ mẫu trao đổi các dữ liệu mô tả, về mã hoá các ký tự cho các hệ thống chữ viết khác nhau, về các giao thức kết nối các mục lục trực tuyến hoặc các hệ thống cung cấp tư liệu từ xa với nhau.

Chắc chắn việc chuẩn hoá vẫn còn cho phép tồn tại những khác biệt trong các cấu trúc tổ chức dữ liệu hiện có ở các nước khác nhau hoặc các khu vực ảnh hưởng kinh tế và văn hoá, phần nào làm phức tạp việc trao đổi, nhưng về tổng thể, thì ngành thư viện đã được chuẩn hoá và tạo ra một khu vực có tổ chức tốt, rất gắn kết, thuần nhất và khép kín. Ngoài ra, việc chuẩn hoá này đã được thực hiện trên bình diện quốc tế nhờ có các hiệp hôị nghề nghiệp có ảnh hưởng lớn như IFLA, ALA ở Mỹ, Tiểu ban 4 của Uỷ ban kỹ thuật 46 của ISO (tin học hoá thông tin và tư liệu). Các chương trình viễn tin châu Âu hỗ trợ các dự án hợp tác thư viện cũng đóng một vai trò rất quan trọng trong việc tạo ra một cực châu Âu cũng tích cực như lục địa bắc Mỹ.

Chất lượng của các chuẩn và các công cụ được thực hiện như vậy không tách rời các lĩnh vực thông tin khác, nơi các chuyên gia thư viện luôn có liên hệ và một số chuẩn đã được xuất ngoại và luôn được đơn giản hoá để đáp ứng nhu cầu chung nhất. Chuẩn siêu dữ liệu Dublin Core cho các trang Web được ra đời từ một cuộc họp của các đại diện các nhóm có lợi ích khác nhau bàn về nội dung và việc sử dụng web. Cuộc họp này đã được OCLC đứng ra tổ chức.

Các trung tâm tư liệu cũng tin học hoá công tác quản lý và mục lục của mình với các công cụ thường đơn giản hơn các công cụ được phát triển trong thế giới thư viện. Như vậy hiện nay đang tồn tại một loạt các sản phẩm quản lý tích hợp bao gồm các chức năng như theo dõi bổ sung, quản lý người sử dụng có đăng ký, quản lý mượn tài liệu. Các sản phẩm ấy khớp nối xung quanh chức năng trung tâm lớn là quản lý mục lục và tra cứu của người dùng tin.

Sự có mặt của các nguồn tin số hoá mở đầu một chiều hướng mới trong việc quản lý các thư viện được tin học hoá, bởi vì cũng cần đảm bảo việc quản lý bản thân các nguồn số hoá gắn liền với sự thông báo trong mục lục truyền thống. Như vậy các thư viện đã bổ sung vào hệ thống quản lý thư viện tích hợp một hệ thống quản lý các nguồn số hóa trong quá trình xây dựng các sưu tập số hoá. Sự hiện diện đồng thời dưới dạng số của một nguồn lực và hình thức mô tả nguồn đó tác động đến sự tiến triển của các khổ mẫu dữ liệu. Các khổ mẫu nguồn có khả năng mã hoá thông tin mô tả mà cũng là một dạng đặc biệt của các nguồn số hoá. Khổ mẫu thư mục truyền thống từ nay trở đi không còn là phương tiện then chốt truy cập thông tin cấp một nữa, những thông tin này có thể có phần mô tả riêng ở đầu khổ mẫu nguồn.

Phạm Bích Thuỷ dịch

(Nguồn: De la bibliothèque classique à la bibliothèque numérique: continuité et rupture . - Documentaliste - Sciences de l’information, Vol.37, No 5-6, 2000)

Lời bình (0)

Theo dõi lời bình về chủ đề này qua RSS

Tên

Email

Lời bình

Nhập các ký tự hiển thị phía trên.

Bình luận