Ông PHẠM THẾ KHANG - Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam

PV: Xin ông cho biết nhận định của mình về sự nghiệp Thư viện Việt Nam trong 20 năm đổi mới vừa qua?

Ông Phạm Thế Khang (PTK): Đánh giá về một sự nghiệp trong 20 năm quả là một bài toán khó, một vấn đề có phạm vi khá rộng. Có thể đánh giá của tôi chưa tuyệt đối chính xác, nhưng với tư cách người trong cuộc, tôi xin trả lời ngay rằng: Trong 20 năm đổi mới vừa qua, sự nghiệp Thư viện Việt Nam  đã vượt qua muôn vàn sóng gió của quá trình chuyển đổi cơ chế từ bao cấp sang thị trường, hòa nhập và đứng vững trong công cuộc đổi mới, khẳng định vai trò và vị trí quan trọng của mình trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

PV: Ông có thể nêu một số thành tích tiêu biểu của sự nghiệp Thư viện trong 20 năm đổi mới ?

PTK: Hai mươi năm qua, với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước cùng sự nỗ lực, năng động, sáng tạo của hàng ngàn cán bộ thư viện trong cả nước, ngành Thư viện Việt Nam đã tạo nên những thành tích cực kỳ lớn lao. Những thành tích đó vừa là những dấu ấn phát triển của ngành, vừa là những nguyên nhân, những động lực thúc đẩy sự nghiệp thư viện nước ta phát triển. Có thể nêu lên những thành tích nổi bật tiêu biểu trên  các lĩnh vực của sự nghiệp Thư viện như sau:

- Đã tạo nên một hành lang pháp lý quan trọng, kiến tạo một đường băng mới cho sự nghiệp thư viện Việt Nam cất cánh. Đó là hệ thống các văn bản pháp quy từ các nghị quyết, chỉ thị, quyết định, thông tư, nghị định của Đảng và Chính phủ… tới Pháp lệnh Thư viện của Nhà nước. Có những văn bản đã trở thành cứu cánh cho hàng trăm thư viện đứng vững trong những ngày đầu của cơ chế thị trường. Đó là quyết định 359 của Hội đồng Bộ trưởng về  “Ngân sách Nhà nước cấp 100% cho sự nghiệp Đào tạo, Bảo tồn, Bảo tàng, Thư viện…”, Thông tư liên bộ VHTT - Tài chính số 97 về “Định mức kinh phí cho hoạt động Thư viện “ (1990). Nghị quyết 4,5 của BCH Trung ương Đảng khóa VII, VIII xác định: “Văn hóa là nền tảng tinh thần, là mục tiêu và động lực của sự phát triển”. Đặc biệt, sự ra đời của Pháp lệnh Thư viện (năm 2001) đã tạo thế và lực cho ngành thư viện Việt Nam phát triển và hội nhập với thư viện thế giới.

- Bước đầu thống nhất  lực lượng thư viện cả nước. Tuy mới là bước đầu nhưng có thể coi là một sự kiện quan trọng trong lịch sử thư viện Việt Nam. Vai trò cơ quan đầu não là Vụ Thư viện - Bộ VHTT đang từng bước được khẳng định bằng những hoạt động cụ thể. Nhờ có sự chỉ đạo tập trung, chúng ta đã hình thành nên những mô hình tổ chức cơ sở hợp lý cho sự thống nhất lực lượng. Đó là các Liên hiệp thư viện trong hệ thống thư viện công cộng, các trường đại học, các chương trình liên kết, phối hợp giữa thư viện công cộng với hệ thống thư viện quân đội. Trong những năm qua, các liên hiệp đã thể hiện rất rõ vai trò chủ động của mình trong việc thực hiện chủ trương chung về chuyên môn nghiệp vụ. Chúng ta đã có nhiều hoạt động gây dư luận xã hội mạnh mẽ bằng những đợt ra quân đồng loạt như: Trưng bày, triển lãm Báo Xuân; Thi tìm hiểu, thi kể chuyện sách trong người lớn và trẻ em nhân những sự kiện chính trị quan trọng của đất nước…

- Đã có nhiều tiến bộ vượt bậc trên  các lĩnh vực đào tạo, xây dựng cơ sở vật chất và hoạt động chuyên môn nghiệp vụ. Hiện nay, chúng ta có tới 5 trường đại học đào tạo cử nhân Thư viện, tăng 3 trường so với trước 1986, trong đó 2 trường đã bắt đầu đào tạo thạc sỹ Thư viện. Cùng với các thạc sỹ được đào tạo từ các trường của Hoa Kỳ, Úc, New Zealand…, số lượng thạc sỹ thư viện đang tăng nhanh, góp phần tăng cường chất lượng cán bộ thư viện. Hơn 50 thư viện các trường đại học và các tỉnh, thành phố đã được đầu tư  xây dựng mới, trở thành những trung tâm học liệu, những thư viện công cộng hiện đại. Thư viện Quốc gia bước đầu được nâng cấp, mở rộng tương đối khang trang, tương xứng với vị trí thư viện trung tâm của cả nước. Các thư viện tỉnh, thành phố, thư viện các viện nghiên cứu, các cơ quan trung ương, các trường đại học đang chuyển mạnh theo hướng một thư viện hiện đại, thư viện điện tử. Việc số hóa đã bắt đầu được triển khai ở một số thư viện lớn. Mạng lưới thư viện huyện thị đang được củng cố tích cực. Chương trình mục tiêu của Nhà nước đã phát huy tác dụng mạnh mẽ trong việc hỗ trợ cho các thư viện huyện. Đã ra đời hơn 7.000 phòng đọc sách trong các điểm Bưu điện - Văn hóa xã và gần 10.000 tủ sách Pháp luật ở hầu hết các xã, phường.

- Hợp tác quốc tế được tăng cường mạnh mẽ. Cho đến nay, đã có 3 thư viện gia nhập Liên hiệp hội thư viện quốc tế (IFLA). Đại diện Liên hiệp thư viện các trường đại học phía Bắc và Nam là thành viên của Liên hiệp thư viện các trường Đại học khu vực Đông Nam Á và Đông Bắc Á. Thư viện Quốc gia đã được kết nạp vào Liên hiệp thư viện các nước Đông Nam Á, và là chi nhánh của Thư viện Liên hiệp quốc. Các thư viện đã xây dựng hàng loạt các dự án hợp tác, trao đổi sách báo với hàng trăm thư viện của các nước trên thế giới. Hàng trăm thư viện trong nước đã nhận được sự giúp đỡ của nhiều tổ chức phi chính phủ, nhiều quỹ từ thiện, nhiều nhà hảo tâm trên thế giới về đào tạo, sách báo, trang thiết bị và kinh phí xây dựng nhà thư viện, trị giá hàng chục triệu USD…

PV: Vậy trong tiến trình phát triển đó, xin ông vui lòng cho biết những đổi mới quan trọng ở Thư viện Quốc gia Việt Nam ?

PTK: Những đổi mới tiêu biểu của Thư viện Quốc gia Việt Nam trong 20 năm qua có thể kể là:

- Thư viện Quốc gia là thư viện đầu tiên trong cả nước đi tiên phong ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác thư viện. Một sự trùng hợp thú vị, đầu năm 1986 là thời điểm Đảng ta phát động công cuộc đổi mới thì Thư viện Quốc gia cũng bắt đầu sử dụng máy tính vào công tác thư viện. Sau 20 năm với nhiều lần nâng cấp và đổi mới, đến nay, mô hình thư viện điện tử đã hình thành và phát huy tác dụng mạnh mẽ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam. Đồng thời, với vị trí là “Thư viện trung tâm của cả nước” Thư viện Quốc gia đã đào tạo một đội ngũ cán bộ tin học khá mạnh trong cả nước và giúp đỡ 64 thư viện tỉnh, thành triển khai hoạt động ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác thư viện. Hiện nay, Thư viện Quốc gia bắt đầu đi vào giai đoạn số hóa tài liệu.

- Cơ ngơi của Thư viện Quốc gia ngày nay đã khang trang, bề thế tương xứng với thư viện quốc gia các nước trong khu vực và xứng đáng với vị trí thư viện đầu ngành trong nước. Đơn vị đã được đầu tư nhiều trang thiết bị hiện đại, góp phần bảo quản tốt vốn tài liệu phong phú, quí giá và đáp ứng tốt nhất yêu cầu của bạn đọc.

- Thư viện đã thực hiện thành công một số thay đổi lớn, có thể coi như những cuộc “cách mạng” về chất của thư viện. Đó là, mở rộng đối tượng phục vụ bạn đọc. Hiện nay, ngoài các nhà nghiên cứu, các cán bộ có trình độ từ đại học trở lên, Thư viện Quốc gia đã tiếp nhận phục vụ sinh viên từ năm thứ 2 trở lên tới đọc sách báo. Hàng năm, đã cấp thẻ cho hơn 30.000 bạn đọc và phục vụ hơn 1.200.000 lượt tài liệu. Một con số kỷ lục từ trước tới nay. Về công nghệ, Thư viện đã thực hiện tin học hóa toàn bộ các khâu công tác, đưa lại hiệu quả cao. Hiện nay, Thư viện Quốc gia bắt đầu nghiên cứu để áp dụng chuẩn  về nghiệp vụ thư viện thế giới như Bảng phân loại Dewey (DDC), Mục lục đọc bằng máy (MARC21), Biên mục Anh - Mỹ (AACR2). Đơn vị chú trọng và coi việc bồi dưỡng, nâng cao trình độ về mọi mặt cho  cán bộ là công tác hàng đầu. Song song với việc trẻ hóa cán bộ, hàng năm, gần 30 cán bộ được cử đi học, nghiên cứu, hội nghị, hội thảo ở nước ngoài. Hàng chục cán bộ được cử đi học thạc sỹ và các chương trình nâng cao trình độ trong nước. Tất cả các công việc này đều nhằm thực hiện định hướng chung của đơn vị và ngành: Thống nhất, chuẩn hóa, chia sẻ, hội nhập.

PV: Và những bài học được rút ra từ thực tiễn đổi mới của đơn vị?

PTK: Có nhiều bài học từ thực tiễn đổi mới của Thư viện Quốc gia đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Tôi xin nêu một vài bài học đó là:

- Với một Thư viện đã có bề dày lịch sử gần 90 năm, bên cạnh nhiều ưu điểm đã bộc lộ không ít hạn chế, xuất phát từ vấn đề kinh nghiệm chủ nghĩa. Nên, chỉ có kiên quyết ĐỔI MỚI HOẠT ĐỘNG thì đơn vị mới có bước phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để một sự đổi mới thành công là một vấn đề không đơn giản, không dễ dàng. Vì, đổi mới là có thể phải thay đổi hoặc bắt đầu lại từ đầu một nếp làm, một thói quen đã hình thành hàng chục năm của cán bộ.Vì vậy, từng cán bộ, từng bộ phận phải mạnh dạn đổi mới, thậm chí phải dũng cảm nữa mới thành công.

- Đổi mới phải xuất phát từ vị trí, chức năng, nhiệm vụ của đơn vị. Hàng năm, cần bám sát định hướng phát triển của đơn vị để suy nghĩ và đề xuất các vấn đề cần đổi mới. Phải lấy HIỆU QUẢ làm thước đo kết quả của đổi mới. Kiên quyết không sa vào việc “Đổi mới” hình thức, tốn công, tốn của mà không hiệu quả.

- Đổi mới cần được quan tâm đồng bộ, bao gồm đổi mới về cán bộ, chuyên môn nghiệp vụ và cả về cơ sở vật chất. Cần đặt vấn đề đổi mới cán bộ lên hàng đầu. Việc đổi mới cán bộ không hoàn toàn là thay người, mà trước hết là việc giúp họ thay đổi nếp nghĩ, cách làm không còn phù hợp, là nâng cao năng lực, trình độ và tinh thần trách nhiệm đối với danh dự đơn vị - một Thư viện đầu ngành trong cả nước.

- Sự nghiệp Thư viện trong nước và thế giới đang biến đổi từng ngày. Cần mở rộng cửa để giao lưu, học hỏi bè bạn. Không được phép tự mãn, bằng lòng với những gì đã làm được. Trong hợp tác quốc tế, cần chủ động tìm bạn và vươn dần lên ở tầm hợp tác song phương, không ỷ lại chỉ xin bạn giúp đỡ. Cần tích cực tham gia các Hội, các tổ chức, các hội nghị, hội thảo nghề nghiệp trong khu vực và thế giới. Đồng thời, không quên trách nhiệm chia sẻ kinh nghiệm, nguồn lực cho các thư viện trong nước trong điều kiện có thể…

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!